تاریخ آغاز دین
مهر ۲۹, ۱۳۸۸ ۲ Commentsبه نام خداوند رحمتگر مهربان
آشنایی با ادیان
قسمت اول
تاریخ آغاز دین
سید محمد رضا طباطبایی
ویرایش: اول
موضوعات این جلسه:
روش های کنکاش در تاریخ دین
ریشه دین
صورت های اولیه در جلوه دین
یکی از رشته های مطالعات ادیان رشته جامعه شناسی دینی است . از مهم ترین نهاد های اجتماعی نهاد دین است. به همین دلیل جامعه شناسان به این موضوع زیاد می پردازند. ما جامعه شناسان دینی مسلمان بسیار خوب و باسوادی در ایران داریم. ذیل رشته جامعه شناسی دینی ، مردم شناسی و … هم وجود دارد .
همچنین در رشته تاریخ هم مساله دین مطرح می شود . دین در تاریخ آثار فراوانی را به جای گذاشته است . به همین دلیل دین در تاریخ اهمیت دارد .
روانکاوها هم معمولا به نقش دین در نهاد و روان انسان می پردازند . لذا در روانشناسی هم به این موضوع پرداخته می شود.
در فلسفه هم مساله دین مهم است . در فلسفه های مضاف ، فلسفه دین یکی از زیر شاخه ها به حساب می آید که بحث دین به طور مبسوط مطرح می شود. در این جا فلسفه به معنای متدولوژی و منطق و روش شناسی است .
بنا بر این در بسیاری از رشته های دانشگاهی بحث دین مورد نقد و بررسی قرار می گیرد . در جامعه شناسی و مردم شناسی و تاریخ ، مسلم است که دین از قدیمی ترین نهادهای جامعه بشری است. دین همزاد با بشریت است. از همان زمانی که انسان پا به هستی گذاشته دین هم به همراه او وجود داشته است.
دلیل مورخین و جامعه شناسان:
آنان دو روش برای کشف این نظریه دارند .
یکی باستان شناسی و تحلیل و بررسی سنگواره ها و امثال آن است . قبرهای قدیمی و … که در گوشه و کنار دنیا کشف می شود.
دوم کشف قبایل بدوی در عصر کنونی است. امروزه قبایلی در برخی از نقاط آمریکای جنوبی ، افریقا و استرالیا وجود دارند که میمون نیستند ، ساختار مغز انسان را دارند ولی هنوز بین این ها تکلم وجود ندارد. آنقدر در وضع بسیطی هستند که قدرت تکلم ندارند . از نحوه جیغ کشیدن و امثال آن پیام های یکدیگر را درک می کنند. این انسان ها هنوز غذا پختن بلد نیستند و از میوه درختان استفاده می کنند. خانه سازی ندارند و … . این نوع انسان ها ذخایر ارزشمند تحقیقات مردم شناسان است . مردم شناسان با انواع هدایا به میان این قبایل می روند و با جلب نظرشان به تحقیقات خود می پردازند. گاهی یک سال و یک سال و نیم بین این ها زندگی می کنند و بعد با کوله باری از فیلم و عکس و … به دانشگاهشان بر می گردند و این پژوهش های میدانی را به صورت کتاب منتشر می کنند.
این قبایل یکی از منابع تحقیقات میدانی برای دین شناسی و مردم شناسی و جامعه شناسی است .
نکته جالب این است که با این که این افراد هنوز تکلم نمی توانند بکنند ولی آیین های دینی دارند . پرستش دارند . اعتقاد به روح و ماورا و حیات بعد از مرگ دارند. این دلیلی است بر این که اعتقاد دینی از همان ابتدا همزاد بشر بوده است .
ریشه دین کجاست؟
دانشمندان در این باره اختلاف نظر دارند.
برخی از جامعه شناسان به ویژه جامعه شناسان مادی ، ریشه دین را به تحولات تاریخ و جامعه بشری بر می گردانند .
این ها می گویند دین بر اثر تحولات اجتماعی و فرهنگی در بشر پدیدار شده است. از جمله این افراد اگوست کونت است که نظریه جهل را مطرح می کند . راسل فقر را مطرح می کند . مارکس تضاد طبقاتی را ، دورکیم روح جمعی جامعه و … که باید به تفصیل مورد تحلیل و نقد قرار بگیرد. آیت الله سبحانی هم در این زمینه کتابی دارند که این نظریات را نقد و تحلیل کرده اند.
اما نظر ما مسلمانان این است که این نظریات علت پدید آمدن دین نیست . هر چند می تواند یک انگیزه باشد. مثال: کودکی که وقتی برق می رود فریاد می زند مادر. آیا ترس مادر را در دل این کودک خلق کرد . یا این انگیزه را ایجاد کرد که فریاد بزند و مادرش را صدا بزند؟
این فحوا را در قرآن در بیش از بیست آیه داریم. از جمله در این که افراد در کشتی خدا خدا می گویند . قرآن ترس را بیدار کننده می داند نه ایجاد کننده.
در مقابل جامعه شناسان فوق کسان دیگری هستند که می گویند توجه به خدا و دین از درون انسان به بیرون تراوش می کند . یعنی ساختار وجودی انسان به گونه ای است که انسان متوجه و متذکر خدا و نیازمند ارتباط با خداست. به عبارت دیگر اگر انسان حس توجه به خدای خود را پاسخ ندهد مانند این است که به حس های دیگر خود پاسخ ندهد بیمار می شود.
از گروه دوم کسانی مانند ویلیام جیمز(پزشک روانپزشک و فیلسوف دین) کارل یونگ (از افتخارات روانشناسی) هستند .
یونگ کتابی دارد به نام روانشناسی و دین. یونگ اهل زندگانی مذهبی نبود. او دین را از منظر علمی نگاه می کند . می گوید من در مطالعات کلینیکی خودم با بیمارانی برخورد کردم که بیماری آنان ناشی از تغافل از توجه به خداست. چون به حس خداجویی خود پاسخ نداده اند این در روح آنان اثر بد به جای گذاشته و بیمارشان کرده است . این نظریه با مبانی ادیان الهی نیز سازگارتر است و ادیان این نظریه را با عنوان فطرت مطرح می کنند.
فطرت الله الذی فطر الناس علیها . قرآن از این نظریه به حنیفیت تعبیر می کند. حنیفیت یعنی آیینی که به سوی آن کشش داریم. این رنگ آمیزی خداست. خداوند هنگام آفرینش وجود همه مخلوقات را به رنگ توحید و معرفت رنگ آمیزی کرده است .
نتیجه بحث تا اینجا: دین از قدیمی ترین نهاد های بشریت است. یعنی نبوده زمانی که بشر روی زمین باشد و دین در زندگانی او نباشد.
چگونه دین در حیات بشر وارد شده و ریشه آن کجاست؟ دو نظریه کلان مطرح شد: تحولات اجتماعی و درون انسان بودن دین که نظریه دوم ، نظریه گروه نخست را زیر سوال میبرد.
ادامه بحث:
صورت دین در جلوههای اولیه
ما معتقدیم انسان از همان ابتدا گرایش توحیدی داشته است. حکما و متکلمین در معنای فطری بودن دین اختلاف نظر دارند. برخی فطری بودن را به معنای توجه به خدا و مجذوب الهی شدن می دانند یعنی معرف الهی مساوی است با معرفت بالقوه.
در مقابل گروه دوم فطرت را به معنای خداشناسی می دانند نه صرف توجه به خدا. معرفت بالفعل می دانند نه بالقوه.
این بحث در مباحث تفسیری و روایی حل می شود. ذیل آیه فطرت سوره روم.
نظریه دوم با کتاب و سنت هماهنگتر است . آنچه روایات می گویند معرفت بالفعل است نه بالقوه.
فطرت به هر کدام از این دو معنا باشد ، انسان موحد و خداشناس به دنیا می آید . در حالی که مرسوم جامعه شناسان غربی این است که بگویند توحید نتیجه تکامل فکری بشر است . بشر از ابتدا فکر توحیدی نداشت .
آنان می گویند ، در گذشته ها اعتقاد بشر شرک آلود بوده و به تدریج به اعتقاد توحیدی تبدیل شده. ماتریالیسم از هیوم شروع شده. از هیوم تندروتر در فلسفه مادی نداریم. وی در کتاب طبیعت دین نظریه ای را مطرح می کند که مرحوم شهید مطهری در جلد ۵ روش رئالیسم به آن جواب داده اند. هیوم ادعا می کند بشر از چند گانه پرستی دین را آغاز کرد : polytheism .
این نظریه به نظریه پلی تیئستیک شناخته می شود . ابتدا تثلیث و بعد ثنویت و … . در نهایت به توحید یا منوتئیسم منجر شده است: monotheism
ما معتقدیم انسان از همان ابتدا موحد زاده شده اما به دلیل دوری از انبیا در اثر جهالت و غفلت و اغواهای شیطانی این اعتقاد توحید در فطرت محجوب بشر رنگ باخته تا این که او را به انسانی مشرک و چندگانه پرست تبدیل کرده است .
آنان برای سخن خود سند دارند . می گویند وقتی به وضعیت دین در ده هزار سال قبل مراجعه می کنیم مثلا بتی را در یک قبر باستانی پیدا می کنیم که همراه میت دفن شده. پس آن شخص بت پرست بوده است . مثلا آثار باستانی بابلی ها در هفت تپه شوش و … همه مبین بت پرستی در آن زمان ها بوده. همچنین آثار باستانی در چین و هند و مصر و ژاپن و … . پس بشر از بت پرستی شروع کرده و با تکامل به توحید رسیده است . کتاب وداها یک اثر مدون از چندهزار سال قبل است. در وداها دو هزار خدا وجود دارد.
شهید مطهری جواب زیبایی به هیوم می دهد. می گوید بله مثلا روی دیواره غار عکس بت و … هست در قبر ها هست و …اما می دانید چرا؟ چون بت پرستی می تواند از خودش اثری باقی بگذارد. اما خدای واحد و احد در قلب خداپرستان قبل از بت پرست ها چگونه اکنون پیداست؟ شما دو چیزی را با هم مقایسه می کنی که یکی از آن ها از خودش اثر باقی می گذارد و دیگری خیر و این مقایسه اشتباه است .
بنا بر این ابزار تحقیق شما یک طرفه است . به عبارت دیگر این تور مکاشفاتی شما در این دریای اطلاعات ، به نفع گروه اول ماهیگیری می کند ولی برای گروه دوم چیزی در این تور نمی افتد چرا که سنخیتی با اعتقادات گروه دوم ندارد . بنا بر این وجود آثار بت پرستی در گذشته های دور به هیچ وجه نشان گر این نیست که بت پرستی قدمت بیشتری نسبت به خدا پرستی دارد. بنا بر این نتیجه گیری شما بی سند است .
علاوه بر آنچه گفته شد ، ما نمونه تاریخی برای اثبات توحید هم داریم البته در تاریخ مکتوب نه در سنگواره ها. به عنوان مثال تاریخ مکتوب پیامبران ما در بابل. یا مثال دیگر در یونان باستان از گزنوفان می توان نام برد که در قرن پنج قبل از میلاد می زیست و شخصیت موحدی است که از او نقل کرده اند با تناسخ مخالف بود و فیثاغورث را به خاطر عقاید تناسخی مسخره می کرد. وی می گفت مردم فلان قبیله آفریقا خدا را با موهای بور تجسم می کنند . مردم حبشه خدا را با صورت سیاه و با لب های کلفت تجسم می کنند. در حالی که خدا نه آن است نه این. این شخص چنین حرف عالی ای در آن زمان می زند. این در تاریخ مکتوب هست.
زیر سایه سکوت کلیسا
دانشمندی مسیحی که به قرآن ایمان آورد
بی خدایان بزرگترین خطر مشترک اسلام و مسیحیت
کتاب مقدس ، غزه ، پاپ و فسفر سفید
اگر افغانستان مسیحی نشد، آن را بسوزانید
تاملی در چالش انگیزترین آیه کتاب مقدس(اول سموئیل 13 : 1)- قسمت دوم
ابراهیم میرزایی مدعی الوهیت درگذشت
چگونه مسلمان و شیعه شوم؟ (2)
در حرم دل هبل منهید!
فاضلاب اندیشه از سرچشمه تا ...
پولس و علاقه وی به اسطوره های باستانی یهود
رفیق …سلام
یه مشکل جدی
منابعت کووووووو….؟!؟
چه جوری استفاده کنیم بدون ماخذ…!!!
یه کاری بکن…لطفا
متشکر از زحمتتون
یاعلی
سلام
بازم مثل همیشه عالی بود
حیف وقت نیست بقیه رو بخونم
خدا قوت
دست حق نگهدارت
التماس دعا